حد يقين نرسيده و هنوز در سرحد گمان و تخمين است ، صد درصد قطعى و مسلَّم انگارد و روى آن پافشارى كند . پژوهشهاى علمى و اجتماعى نشان مىدهد منشأ اكثر خطاها و اشتباهات علما و فلاسفه اين است كه به صرف اينكه مطلبى در نظرشان راجح آمد ، مطلبى كه فقط نام فرضيه مىتوان به آن داد ، آن را به صورت يك اصل مسلَّم اظهار مىدارند . يكى ديگر از لغزشگاهها شتابزدگى در قضاوت به واسطهء ميل شديد به اظهار نظر است . لهذا در برخى موارد ، نه به واسطهء اينكه ظن و گمان را به جاى يقين گرفته است بلكه به واسطه اينكه شتاب دارد هرچه زودتر نظر خود را ابراز دارد ، لهذا با وجودى كه هنوز دليل كافى موجود نيست اظهار نظر مىكند و حال آنكه صبر و تأنّى و آرام آرام گام برداشتن يكى از شرايط اوليهء درست فكر كردن است . قرآن كريم در برخى آيات خود به اين حقيقت گوشزد مىكند كه بعضى از مردم با اينكه علم و اطلاعشان دربارهء يك مطلب ناقص است و احتياج دارند بيش از آنچه علم واطلاع دارند اطلاعاتى جمع آورى كنند اما حوصله به خرج نداده ، رأى خود را صادر مىكنند . در سورهء مباركهء والنجم مىفرمايد : [ * ( ذلك مبلغهم من العلم . ) * ] . يكى ديگر از موجبات لغزش ، موافقت تمايلات نفسانى با يك طرف قضيه است ، يعنى ذهن تحت تأثير تمايلات و احساسات موافقى كه در روح نسبت به يك طرف قضيه موجود است اظهار نظر مىكند . اين خطا نه به واسطهء مشتبه شدن ظن و يقين به يكديگر است و نه به واسطهء تمايل خود ذهن به اظهار نظر است ، بلكه به واسطهء اين است كه تمايلات نفسانى و شهوات شخصى با يك طرف بالخصوص موافق است و به عبارت ديگر از آن جهت است كه انسان خود را نسبت به يك طرف ذى نفع مىبيند . مثلًا اگر انسان بخواهد ميان خود و شخص ديگرى قضاوت كند و بسنجد كه آيا هنر او بهتر است يا هنر من ، آيا اطلاعات علمى فلان شخص بيشتر است يا اطلاعات علمى من ، قهراً در اين گونه موارد تمايل شديد دارد كه به نفع خود و عليه